
Tramconducteur in Rotterdam in oorlogstijd #11
Gezellig gezinsleven
In de winter sleeden de kinderen, een welkome afwisseling van vooral wandelen het hele jaar door. Ton vermaakte zich binnen met het knippen van papier in duizenden stukjes zodat het huis dreef van de papiersnippers. Karel haalde de hele speelgoedkast en de rommelkist leeg waardoor de keuken amper nog normaal viel te bereiken viel. Broer en zus laveerden er met het grootste plezier er doorheen. In het overdekte Oostelijk Zwembad overwon Karel zijn angst voor het water. Ton ging op den duur kopje onder, een aanzet tot steeds wildere acties in het water. Karel was ondeugend, hij gooide de sleutelbos van het huis in een brievenbus waardoor Hendrik een uur moest wachten op de volgende lichting. Een andere keer werd hij thuis geroepen door Co om de sleutelbos door Karel in het riool gegooid eruit te halen: ‘Dat jong zit de hele dag op tafel om kattenkwaad uit te halen en dan lacht hij nog en zegt vragend ‘tout’.
Karels woordenschat werd bijgehouden, zoals zijn eerste zinnetje, ‘aapeltjes sillen’. Ton, vijf jaar oud inmiddels, kon de R nog steeds niet goed uitspreken. Hendrik gaf toe geen normale tongpunt R te kunnen produceren. Co moest haar maar eens onder handen nemen, zij kon het wel.
De humor van Ton vrolijkte hen op: ‘We kunnen anders nog al eens lachen om allerlei praatjes en verdraaide woordjes die ze gebruikt’. Wandelend met Co zag Ton een juffrouw met kortgeknipt haar, een zg. jongenskop: ‘Moeder de dokter had zeker geen meisjes kop meer en toen heeft hij er maar een jongenskop op gezet’.
Te midden van een hoop mensen zette zij haar vader, na een bezoek aan de diergaarde, ook nog eens aardig te kijk, zo schreef Hendrik: ‘Pa laten we een potje bier gaan drinken, als of het in en uitlopen van kroegen een dagelijkse gewoonte van me is’. Hij kon zich de tijd niet heugen dat hij een kroeg bezocht. In het circus riep ze uit: ‘Het is hier net een kerk’. Hendrik was hoogst verbaasd. Zijn vrouw en hij bezochten samen nog geen tienmaal een kerk, laat staan in het gezelschap van Ton.
’s Winters toen het Kralinger hout werd omgehakt voor de aanleg van een exercitieterrein liepen Hendrik en Co in het Kralingse Bos langs de toegestane paden. Veel stukken waren in gebruik voor voedselverbouw en derhalve niet toegankelijk. Hendrik wandelde eerder, in oktober, heerlijk in de bossen van Zeist nadat hij daar een zakje (wat het zakje inhield werd niet gemeld) had weggebracht. Daags erna op zijn vrije dag stond het gezin om zeven uur op en wandelde van tien tot vier in de bossen van Maarn op zoek naar beukennootjes. Een paar kadetjes, bruine bonen en blikjes vis brachten tevredenheid maar ‘Jammer dat we zo moeten knoeien met eten’.

Tramconducteur in Rotterdam in oorlogstijd #10
Bonnen
Begin januari 1943 sorteerde Co 168 bonnen. Zij lieten de kinderen altijd voorgaan hoe hongerig zij ook waren. Voor hun tweeën bleven soms maar vier boterhammen over. Indien er geen brood voor hen over was, voedde Hendrik zich met pap van de tram. In februari leefde het gezin bijna alleen maar op aardappels. Hendrik klaagde deze maanden minder over voedselgebrek vanwege het zachte verloop van de winter. In april sloeg hij een andere toon aan: ‘Vergeleken met vorig jaar lijden we voortdurend honger’. Veenpiepers, watergroente werden afgewisseld met buikspek, van drie jaar geleden ingevroren varkens. Het buikspek leverde wel vette jus. Surrogaatjus was een soort koffiestroopwater. De kwantiteit van de aardappels deugde maar de kwaliteit stelde niets voor. Om op 20 april Adolf Hitlers 54ste verjaardag te vieren, werden op de bon zowaar twee bokkingen uitgereikt. Zeven scholletjes voor fl. 7,50 gulden gaven je gezien de prijs weliswaar de ‘riebels’: ‘Maar je wil ook weleens wat anders proeven’.
Telkens weer waren aangekondigde producten alsnog niet verkrijgbaar. De bakkers leverden alleen gebakswaar bij aanlevering van ingrediënten. Co gebruikte een maandrantsoen suiker, boter en bloem om haar verjaardag met taart te kunnen vieren. Gelukkig gaven de gasten ook nog andere etenswaar cadeau. De jongens aten als wolven zodat er voor hun ouders amper wat over was: ‘Ik lijd honger dat ik zwart zie’, stelde Hendrik vast.
In juni trokken ze even als vele anderen de polder in voor groenten, bloemkool en tomaten. Je liep daarbij het risico van inbeslagname van alle groente op je fiets en in je karretje, maar dat nam je voor lief: ‘Je bent tegenwoordig de hele dag bezig om maar te zorgen dat er wat te eten is. Zonder alle buitenkansjes zouden we niet in leven kunnen blijven op het officiële rantsoen’.
In juli kregen Hendrik en zijn gezin nieuwe aardappelen van goede kwaliteit. Met de groente was het echter hopeloos, veel ervan verdween in de zwarte handel. Als verstokt roker besefte Hendrik dat de meeste rokers, net als hij, meer naar een piraatje snakten dan naar eten. Een half ons shag was zodoende een uitstekend ruilmiddel. Hendrik sprak ook wel van de ‘shagstandaard’. Handel in de oorlog draaide hoe dan ook draaide niet alleen om geld, diverse goederen en bonnen waren minstens even belangrijk. Vandaar ook dat Hendrik eind augustus schreef: ‘Deze week krijgen we geen vlees. Vorig jaar kon ik me nog kwaad maken om dergelijke rantsoenwijzigingen maar nu maken dergelijke maatregelen geen indruk meer en als ik het vergelijk met hetgeen we vorig jaar kregen, kom ik tot de ontdekking dat we het tot nu toe nog weelderig hadden’.
Met het warm houden van de verdieping hadden ze ook minder problemen dan het jaar daarvoor. Hendrik ging in februari aan de Admiraliteitskade zelf antraciet halen om te voorkomen dat hij rommel kreeg. Vier keer een halve mud dragen op een zwiepende plank leverde hem wel flinke rugpijn op. Juist in die dagen moest hij zonder pet wel aan de wissel staan. Begin juli kreeg het gezin het eerste rantsoen kolen, gevolgd door in september weer een lading. Tien oktober ging de kachel aan.

Tramconducteur in Rotterdam in oorlogstijd #9
Verjaardagen, vakantie en politiek
Verjaardagen
Eind april werd Karel twee jaar oud. Hendrik prutste een draaimolentje en hobbelpaardje in elkaar in plaats van een veel te duur autootje van slechte kwaliteit te kopen. Co kreeg op haar 36ste verjaardag van familie en vrienden bruine bonen, een brood, een bus groente en een pak zeeppoeder plus fl. 17,50. Ton kreeg in september weinig cadeaus, maar was evengoed de hemel te rijk met zeven gulden, allerlei spelletjes en handschoentjes, gemaakt van een oude deken. Oma Bloemendaal kreeg in oktober veel fruit plus haar leeftijd in 72 bloemen. Ze genoot van Karels kunsten en Tons onderhoudende kletspraat. Als beloning kregen de twee af en toe een eitje. Hendrik was op zijn 38ste verjaardag blij met een pakje goede shag van tien gulden, vier boeken, een asbakje met twee sigaretten, een bierpul en een zak tabak. Een gezelschap van ruim veertien man genoot bij Hendrik en Co van wat snoeperijen en een paar flesjes bier.
Vakantie.
In juli gingen ze weer met het gezin op vakantie. Het bleef bij dagjes. Hendrik observeerde bij aankomst in Zeist het vervoer van in Duitsland te werk gestelde jonge kerels: ‘Wat je bij het vertrek ziet is niet mooi meer. Niets dan jammerende moeders, vrouwen en kinderen en jongens en mannen die zich ook al niet meer goed kunnen houden. Wat dat land bezield om zulke massa’s (in de krant staat dat er reeds 12 miljoen zijn) haatdragende arbeidsslaven binnen zijn grenzen te halen is mij een raadsel. Een boer kan met zijn klompen aanvoelen dat het verkeerd gaat wanneer een volk overgeleverd wordt aan de arbeidsprestatie van zulke massa’s minder goedgezinde buitenlanders. De discipline waaronder zij staan kan zo goed niet zijn, of op den duur zullen deze enorme massa’s zich wreken’.
Bij gebrek aan brood nam Co een pot bruine bonnen mee. De daarna geplukte bosbessen in het Zeister bos kregen daarin een plaats. Ze gingen zwemmen in het Oostelijk zwembad. Hendrik verlangde terug naar de tijd dat hij dagelijks zwom. Ze bezochten de Diergaarde met nieuwe aanwinsten zoals een broedmachine voor allerlei soorten eieren van kanaries tot struisvogels. Hij verbouwde de kinderwagen zodat de kinderen op een plankje konden staan. De Cineac met 90 % propaganda beviel hem niet. Vijf nieuwe boeken zette hij in zijn boekenkastje bij zijn verzameling van vijftig mooie bandjes. Aan het eind van de vakantie verzuchtte hij: ‘Ik kan er weer tegen’.
Politiek.
Zoals gezegd, schreef Hendrik in zijn dagboeken weinig over de oorlog. Over de oorlog schreef hij weinig. De val van Stalingrad, begin februari 1943, liet zien hoe de Duitse censuur op radio en krant de mensen buiten het werkelijke nieuws hield. De verpletterende nederlaag drong niet goed door tot Hendrik. De rouw om het verlies, het drie dagen sluiten van alle uitgaansgelegenheden, deed hem hoegenaamd niets, gewend als hij was aan het missen van de pleziertjes van voor de oorlog. Veel ingrijpender waren voor hem tezelfdertijd de moordaanslagen op luitenant- generaal H.A. Seyffardt , aangesteld als gemachtigde om het Nederlands vrijwilligerslegioen te leiden, en twee dagen later op de gemachtigde voor volksvoorlichting mr. H. Reydon, beiden prominente NSB’ers. De aanslagen leidden tot arrestaties van jongens uit de hoogste klassen van de middelbare scholen en studenten van de NEH (Nederlandse Economische Hogeschool). Op de tram was Hendrik getuige van het vervoer van de oudere opgepakte jongens van de Ambachtsschool. Over de jacht op deze jongens, die later weer werden vrijgelaten, schreef Hendrik cynisch: ‘Als je het onderhand mag geloven is bijna de hele NSB vermoord’.
De aankondiging eind april om het voormalige Nederlandse leger weer in krijgsgevangenschap terug te voeren, wat leidde tot de April-Mei stakingen, ging voorbij aan Hendrik en Rotterdam. Het politiestandrecht en binnen moeten blijven van acht uur ’s avonds tot 6 uur de volgende ochtend, deed hem wel vermoeden dat er in het land verschrikkelijke dingen aan de hand waren. Verzuchtend: ‘We leven gewoon in een roes van z’n ankers losgeraakt terwijl er niets of niemand in staat is te helpen. Maar we hebben al zoveel meegemaakt dat we zelfs nu niet durven te voorspellen wanneer het misgaat’.
Hij betreurde de strafmaatregelen die een besparing op het boterrantsoen van 2.000.000 kilo teweegbracht. Een halvering van het vleesrantsoen tot 175 gram per week kwam voor Hendriks gezin neer op zes gram per persoon per dag. De nerveuze opwinding over de overheidsmaatregelen maakte plaats voor grote neerslachtigheid. Op tien mei waren ze drie jaar in oorlog. Op de dag van het bombardement van 14 mei 1940, verplaatsten de Duitsers de Engelse graven naar een hoekje op begraafplaats Crooswijk om op die manier een al te grote bloemendemonstratie te voorkomen.
Zoals vaker, stond hij stil bij de prijzen. Een pakje Ibis-shag van tien cent kostte nu fl.17,50: ‘17.500 keer zo duur als voeger. Voedingsmiddelen werden over het algemeen op een goudschaaltje gewogen, aardappels waren er ruim voldoende. Er was geen instantie die er wat aan deed om de uitzuigers praktijken van Jan de winkelier te voorkomen. In de etalages waren de prijzen tien keer zo hoog als vroeger. Naarmate de kansen keerden schreef Hendrik meer over het verloop van de oorlog. In Afrika waren de Geallieerden in mei aan de winnende hand. Begin juli openden de Russen een breed offensief. De Geallieerden landden 12 juli op Sicilië. Na de val van Palermo op 23 juli voorspelde Hendrik: ‘Het kan niet anders dat Italië op zijn knieën gaat’.
Zoals zovelen had hij in augustus goede moed op het einde van de oorlog. Ook dokter Hiemcke: ‘Ofschoon hij anders zeer gereserveerd is’, was overtuigd van de snelle capitulatie van Italië. In september capituleerde Italië onvoorwaardelijk. Hendrik meldde ironisch het commentaar van Mussert: ‘De Führer staat er nu alleen voor’.[i]
De voorlichting over het Oostfront op de radio nam hij niet serieus: ‘De radio zwijgt in alle talen, weet niets anders te vertellen dan dat het reuze goed gaat. De geallieerden hebben voortdurend te kampen met hongersnood, stakingen, revolutie, cholera enz.’
Het speet hem van de conferenties in Amerika en Moskou geen resultaten te vernemen. Vanaf Juli bombardeerden de Engelsen Duitsland intensiever. Hamburg werd in de ‘prak’ gegooid en Berlijn te pakken genomen. Over de oorlog in Italië was hij minder optimistisch. Na de verovering van Sicilië ondervonden de Geallieerden noordwaarts trekkend veel tegenstand.
Mogelijke uitzending naar Duitsland hield hem al vanaf 1942 bezig. Het kwam waarschijnlijk vaak ter sprake gezien een uitlating van Karel toen zijn moeder hem van de po haalde: ‘Nu is mijn simmetje weg, he moe, maar niet naar Duitsland’.[ii] Per tram en trein werden mariniers, regimenten grenadiers, infanterie en bepaalde jaarlichtingen naar Duitsland afgevoerd. Een te werk gestelde buurman gaven ze stevige roggeboterhammen mee omdat de reis lang zou zijn. Misschien bleef Hendrik buiten schot vanwege zijn schurftkop of de bulten in zijn nek. Ingezet in de lichte dienst bracht hij briefjes in de stad rond. Zijn fiets, waarvan de binnenband was geklapt, borg hij bij zijn moeder weg op zolder. De buitenbanden ruilde hij voor vier pond havermout, acht broden en twee eieren. Hij liep naar de remises aan de Kootse Kade in Hillegersberg of naar de Westzeedijk vlakbij Kralingen. Drie paar schoenen met gaten werden dicht gespijkerd. Er was geen leer meer om ze behoorlijk op te lappen. De oude gummizolen van versleten kaplaarzen zette hij onder zijn schoenen. Eindeloos stond hij in de rij voor een paar gymnastiekschoentjes. Een benedenbuurvrouw bracht tenslotte uitkomst door hem de schoenen van haar overleden man te schenken. Hendrik was enorm dankbaar en liet de schoenen oprekken. Als tegenprestatie maakte Co voor de buurvrouw een paar jurken. En eindelijk werd Hendriks textiel dan toch gehonoreerd. Hij schaamde zich al tijden voor zijn gekeerde broek met winkelhaak. Voor 41 gulden, meer dan een maand loon had hij een nieuw pak van oorlogsstof: ‘Niet veel bijzonders’, aldus Hendrik.
Na beschadigingen aan Duitse telefoonleidingen in Rotterdam Zuid namen de Duitsers strafmaatregelen. Hendrik betitelde de kabeldoorknippers als ‘onverlaten’. De bevolking moest nu de kabels ‘s nachts bewaken. Zeven december ’s avonds om negen uur was Hendrik aan de beurt. Een vriendin bracht spekpannekoeken en Co gaf een thermosfles koffie, een vracht brood en een appel mee. Zijn groep van tien man werd ingedeeld in IJsselmonde bij de verste telefoonlijn. Hendrik verzoop al bij de eerste paal in de modder waarna de groep tot vier uur de tijd doorbracht met kaarten en eten. Daarna was hij drie dagen ziek gekweld door buikpijn, diarree en andere ongemakken. De nieuwe winterdracht van de RET, een skibroek met witte sokken, bood waarschijnlijk te weinig bescherming tegen de kou.
Het luchtalarm bleef het hele jaar 1943 door vaak klinken. Ton vatte het luchtig op: ‘Het geeft niets he pappa, want we krijgen toch geen huis op onze kop’.
Ruim zeventig keer behandelde Hendrik dat jaar het luchtalarm. De tijdsduur werd genoteerd, vijf minuten, twee keer tien minuten, een half uurtje, drie keer daags, soms alleen vooralarm.
Tot eind februari hoorde hij in weken geen vliegtuig. Vanaf maart vielen de Engelsen voortdurend scheepswerven en andere metaalindustrieën aan. Hendrik sliep slecht vanwege het schieten in de vroege ochtend tussen 4.30 en 5.30. Na een hevig bombardement op Rotterdam West op een 31 maart, zo aangrijpend door Hendrik beschreven, werden de aanvallen weer minder. Begin mei werden de ordemaatregelen tijdens het luchtalarm strenger; zo maar buiten lopende mensen die niet naar de schuilkelders gingen, werden neergeschoten. Eind mei werd Hendrik niet eens meer wakker van overvliegers. Halverwege juni had Ton de komst van vliegtuigen al in de gaten voordat het luchtalarm klonk. Hendrik had kritiek op het onbeholpen systeem van het luchtalarm dat pas afging als de vliegtuigen al enkele minuten boven de stad hingen en soms hun lading al hadden gelost. In juli kreeg Rotterdam een geheel vernieuwd luchtalarm, eerst een voorsignaal, drie giltonen in een minuut, en als de aanval op komst was, ging het echte alarm af.
Bij het rondbrengen van briefjes in de lichte dienst, moest Hendrik tijdens schafttijd standaard schuilen, om vervolgens op de Linker Maasoever, vanaf twee uur ’s middags in de gloeiende hitte, weer talloze briefjes te bezorgen.
[i]https:// nl. wikipedia.org, Na de val van Mussolini benoemde koning Victor Emanuel III generaal Badoglio tot premier van Italie. 9 september publiceerden de kranten de capitulatie van Italie.
[ii] https://www.ensie.nl, simmetje is mannelijk geslachtsorgaan.

Tramconducteur in Rotterdam in oorlogstijd #8
Eczeem, slijmhoestaanvallen en zweren
‘De kinderen hebben anders heel wat te lijden eer ze groot zijn want dat gehoest kan nog wel drie maanden duren, terwijl ze het bij een aanval hevig benauwd hebben’.
Maanden achtereen leden Tonnie en Karel aan smerige slijmhoestaanvallen.[i] De dokter kwam langs om ze inspuitingen te geven. Het hielp even maar toen flakkerde het hoesten weer op. In februari kwam de schooljuffrouw langs om te informeren naar Ton die al een maand afwezig was te informeren: ‘Toevallig kreeg ze een hevige aanval, ze viel zelfs flauw en raakte even buiten bewustzijn. Ze moeten me nog eens vertellen dat het een ongevaarlijke ziekte is’.
Beide ouders waren ’s nachts vaak in de weer om de kinderen te troosten, des te meer nodig omdat de kinderen ook vaak overgaven. Evenals haar vader kreeg Ton eczeem zodat zij werd geplaagd door hevige jeuk. Moeder Co raakte buiten spel door aanvallen van darmkoliek en maagpijnen waardoor Hendrik de kinderen ’s nachts alleen moest opvangen. De ernst van de situatie beseffend, sprongen buren eerst en later ook familie bij: ‘Hun hulp is onbetaalbaar’.
Het eczeem kwam telkens terug, zalf, verband, alcohol om het hoofd te reinigen werden ingezet om de kwaal te bestrijden. Hendrik kreeg evengoed enorme bulten in zijn gezicht en nek. Het was niet langer meer verantwoord om met zijn kletskop voedsel uit te delen.
Ton onder de zweren, kwam ook in behandeling bij Hiemcke. Tot haar verdriet werd zij niet meer toegelaten op school. Dan toch eindelijk genezen zat haar gezicht onder de littekens. Tot haar grote vreugde mocht ze wel weer naar school: ‘Blij als een kerel’ zo meldde haar vader’.
Dokter van der Velden weigerde toe te treden tot het Medisch Front, waarin de Duitsers tevergeefs alle artsen trachtten te verenigen. Eenmaal vrijgelaten werd hij in september weer gearresteerd. December 1943 kwam hij nogmaals vrij.[ii]
De halfjaarlijkse tbc-inenting was belangrijk. Bij zijn moeder, al een jaar bedlegerig, nam de tbc ernstige vormen aan. Uit angst voor besmetting mochten de kinderen haar niet meer bezoeken.
Brillen gaven Hendrik problemen. Een op de tram wippende knul had Hendriks bril van zijn gezicht geslagen, waarop Hendrik hem enige opdonders verkocht. Het nieuwe montuur kostte evengoed fl.16,50. Na de aangifte bij de politie en veel gedoe kreeg Hendrik tenslotte 10 gulden vergoed.
Co en Karel moesten ook aan de bril. Karel zag slecht en dreigde scheel te worden. Karel kreeg onbedoeld een komisch uiterlijk door de met pleisters op zijn oren (zeiloren werden op die manier tegengegaan) afgeplakte bril. Van de in de hand gewerkte vertedering, maakte hij handig gebruik om zijn zin te krijgen. Hij vroeg elke ochtend meteen naar zijn bril: ‘Kiek, kiek’ beseffend dat hij beter zag.
[i] Van 9 januari tot 9 april 1943 had Tonnie 16 slijmhoest aanvallen. Vier keer kwam de dokter langs voor inspuitingen, 27 januari: ‘Ton en Karel hoesten nog flink, Karel wordt zo rood als een kroot terwijl ze allebij over de grond kronkelen als een paling en dat noemen ze dan een onschuldige kinderziekte’.
[ii] 12-1-1946 verklaarde Hendrik deze afwezigheid. Van der Velden ondertekende een protest tegen de verwaarlozing van de volksgezondheid door de overheid.

Tramconducteur in Rotterdam in oorlogstijd #7
1943: ‘ Er worden nog steeds resten van mensen gevonden’
De eerste dag van het nieuwe jaar bracht bij elke halte nog heviger vechtpartijen dan het voorgaande jaar. De trams raakten overvol. Een particuliere autorijdend op benzine was een hoge uitzondering. Auto’s werden voortgetrokken door paarden die neerzakten van ondervoeding. Hendrik zag er heel wat op straat liggen. De brandweer reed op benzine, de GGD op lichtgas en de post- en arrestantenwagens van de politie waren halfvergane brikjes met een paard ervoor. De paar bussen die nog reden hadden houtgas in een generator. Vanaf februari werden de ritten vaak onderbroken door luchtalarm.
Hendrik stond gaandeweg minder op de tram. Vanwege eczeem op zijn hoofd werd hij kaalgeschoren. Halverwege januari schreef dokter van der Velden een broomdrank voor vanwege overmatig zweten. Het dragen van de dienstpet werd afgeraden. Zonder pet mocht Hendrik niet op de wagen, zodat hij eind januari werd hij ingezet wissel-, kantoor- en voedseldiensten. Op kantoor werd zijn kritiek op het dienstrooster algauw overgenomen. Vanaf maart draaide Hendrik weer mee, ritjes van 18 tot 22.30.
De RET volgde het Haagse voorbeeld om conductrices in dienst te nemen. De stemming was eind maart beneden het nulpunt vanwege vrijwel voortdurend luchtalarm. Bommen vielen op Berkel Rodenrijs en op de werven van Wilton Feijenoord in Schiedam. De laatste dag van maart klonk het luchtalarm weer waarop Hendrik als volgt reageerde: ‘Je krijgt verdomme de zenuwen van iedere dag luchtalarm. Vandaag vrij, om 13.15 luchtalarm, een groot aantal vliegtuigen in de lucht, waar zwaar op wordt geschoten. Ze laten bommen vallen op de omgeving van het Marconiplein: ‘Ik moet even naar het Westen, om distributie bescheiden weg te brengen want ik heb een pak nodig en Co gordijnen. Ik ga na het veilig signaal op stap en neem Ton mee, maar zoals gewoonlijk na luchtalarm worden trams bestormd, ik kon dan ook niet verder dan het Hofplein, daar zie ik de rampzalige gevolgen van het bombardement, vrachtauto’s vol doden en gewonden, moeders met kinderen die een heenkomen zoeken, werklieden die huilen als kleine kinderen. Ik krijg er genoeg van en ga weer naar huis’.
Thuisgekomen meldde hij de zware brand in het westen. Om 16.45 volgde nog eens het luchtalarm. Co werd nijdig, de jongens (zo noemde Hendrik zijn kinderen vaak) lastig ‘dat zijn zo van die verschijnselen die erbij horen’. Na drie uur ging hij niet meer naar buiten. Uit het gesjouw van werklieden in auto’s en vrachtwagens met rode kruisvlaggen maakte hij op hoe omvangrijk de ramp was. Om 8 uur ’s avonds was er in Kralingen geen rook meer te zien, wel dwarrelde er nog steeds verbrand papier rond. Duizenden daklozen, een hele wijk was onderhand weggevaagd, werden door centrale keukens gevoed. De gastoevoer bleef dagenlang gestremd en heel Nederland moest bijspringen met voedsel o.a. melk voor pap. Op 3 april werden nog een kind van drie en een half en een man van 82 na 50 uur onder het puin vandaan gehaald. Twee dagen later bombardeerden de geallieerden Wilton Feijenoord weer. Net als het bombardement van januari 1942 was het: ‘Allemaal even zinloos en men schijnt de bedoeling ervan niet te begrijpen’.
Het getroffen gebied werd afgesloten om het ergste ramptoerisme te voorkomen. Op 12 april zag Hendrik vanuit de tram de gevolgen van het bombardement: ‘Alle zijstraten tussen Hudson en Schiedamse weg zijn totaal uitgebrand en aan de andere kant tot een diepte van ongeveer honderd meter weggevaagd. Het opruimen is ook weer hetzelfde, langs de trottoirband wordt alles opgestapeld wat niet geheel verbrand of gesmolten is. Dus zie je hier een stapel fietsgeraamten en daar een berg closetbakken elders weer kachels en haarden. Er worden nog steeds resten van mensen gevonden’.
Hij herinnerde zich vroeger: ‘Ieder stoepje, ieder steentje was je als het ware bekend en nu zoek je maar steeds naar een bekend ding. Af en toe vind je zo’n aanknopingspunt in een naambord, een stuk gevel of iets dergelijks, maar ook nu weer met dat onbestemde gevoel of een stukje geheugen aan de haal is. Je kan het niet meer in z’n oude verband zien, tenzij je je ogen sluit, dan weet je weer hoe het eruit zag. Maar met je ogen kom je niet ver, dan zullen we verder moeten leven zonder al die dingen waar je heel onbewust mee vergroeid was’.
Het eczeem verdween maar niet, het werd juist zichtbaar door het knippen van zijn haar. De huisarts verwees hem door naar een huidspecialist die hem op zijn beurt weer doorschoof naar Hiemcke, weer een andere arts, die via inentingen Hendriks kwaal zou bestrijden. Hendrik prees de inzet van de artsen die tot in het najaar zeventien inentingen toedienden.
Intussen kwam de tewerkstelling in Duitsland van collega’s kwam op gang. Hendrik maakte zich zorgen niet alleen om zichzelf maar ook om de vrouwen die met een gezin achterbleven. Vanaf april werden er vrouwelijke tramconducteurs aangesteld, die gekleed waren in een donkergroen mantelpakje, met op het hoofd een baret waarop het insigne ‘Ick dien’. De vrouwen droegen een geldtas in plaats van een zware geldwisselaar. Zij waren ’s zondags vrij.
In augustus moest Hendrik op lijn 10 een vrouw inwerken. Hij voorkwam op die manier ook zijn eigen uitzending. Het bedrijf trachtte de vrouwen aan het bedrijf te binden. Gratificaties voor het inhouden van verlopen plaatsbewijzen, verplicht elke week zwemmen. Zij kregen schoenen, blouses buiten hun uniform en kortere diensttijden. Over de nieuwe lichting van meisjes, weggehaald bij Jamin om bij de tram te komen werken, was hij kritisch: ‘Dat is een soort waar ze wel eens meer last dan gemak van kunnen krijgen’. Vijf en twintig augustus ging zijn leerlinge zelfstandig aan het werk.
Er was nog steeds een tekort aan bestuurders. Chef de Graaf die een kwartier eerder naar huis was gegaan kreeg als straf een herscholing tot bestuurder. Vanaf september vonden er grote veranderingen plaats in het tramnet. Hendrik en anderen kwamen telkens in de ‘zweef’, je was niet meer zeker van een vaste lijn. In oktober werd een conducteur met veertig jaar diensttijd gehuldigd met een muziekkorps en een rit in een versierde tram. Cynisch noteerde Hendrik ‘Daar maken ze veel reclame mee’.[i]
Steeds meer trammensen werden naar Duitsland of zelfs naar Polen gestuurd. Eind oktober werden op de tram borden aangebracht om het aantal passagiers per wagen weer te geven. Hendrik moest voortdurend optreden als politieagent. Begin november plakte hij een oproep uit de krant van burgemeester Müller in zijn dagboek.[ii] De burgemeester schetste de moeilijke werkomstandigheden van het RET- en politiepersoneel. De diensten waren sinds 1942 verdubbeld en ook nog onregelmatiger. De passagiers moesten langer wachten op de tram waarvoor alom weinig begrip werd getoond. Het publiek saboteerde de aanwijzingen van het rijdend personeel. De directie van de RET kreeg toestemming om de hulp van de politie in te roepen. De oproep was tevergeefs, het bleef ‘barbaars druk’ op de tram en het publiek ‘verdomde het om door te lopen’. De werkomstandigheden verslechterden verder. Hendrik had geen goede schoenen meer en moest op zijn klompen naar de remise lopen. In de tram ergerde hij zich aan vrouwen die je probeerden te flessen en doodvielen over een dubbeltje. Lichtpuntjes waren de geschenken van passagiers zoals een Engelse sigaret waarde een gulden, een goudrenet, twee voedselbonnen, een halfje tarwebrood. De tips bedroegen ongeveer tien gulden. Aan de overkant, Rotterdam Zuid: ‘Doe je nog wel eens wat op’.
Eind december ontplofte een luchtdoel granaat vlak voor een schuilkelder op het Oostplein waar bij zeven doden en drie gewonden vielen. De scherven vlogen dwars door de tram heen. Op halte Beurs werd daarna een man doodgereden: ‘Dat gebeurt tegenwoordig bijna dagelijks al schrijf ik er niet over. De mensen zijn even roekeloos met hun geld als met hun leven’.
Lijnen verdwenen of werden ingekort. Door defecten, gebrek aan onderdelen en materialen kwamen er trams en motorwagens. Het leidde tot werkuitval en ontslag van personeel. Het zal vast vrije zondagen opleveren, zo redeneerde Hendrik, of dreigde voor hem en anderen uitzending naar Duitsland? Tweede kerstdag, in zijn werktijd van 6.50 tot 16.25, inde hij in overvolle trams een bedrag boven de honderd gulden. Aan het eindpunt smaakten de gestampte snijbonen met worst Hendrik goed.
[i] Archief Rotterdam, R.E.T. 43, Albums met foto’s en teksten van toespraken,1942-1944. Een album gevonden bij de verhuizing van de RET van de Kleiweg naar het Vasteland waarin de NSB bij de RET wordt verheerlijkt.
[ii] Van der Pauw, 231 Ir. P.E. Muller lid van de NSB nam 10 oktober 1941 het burgermeesterschap van mr. P.J Oud over.
[1] Archief Rotterdam, R.E.T. 43, Albums met foto’s en teksten van toespraken,1942-1944. Een album gevonden bij de verhuizing van de RET van de Kleiweg naar het Vasteland waarin de NSB bij de RET wordt verheerlijkt.
[1] Van der Pauw, 231 Ir. P.E. Muller lid van de NSB nam 10 oktober 1941 het burgermeesterschap van mr. P.J Oud over.

Tramconducteur in Rotterdam in oorlogstijd #6
Familiefeesten
Verjaardagen werden ook in de oorlog gevierd. In september kreeg Ton voor haar vierde verjaardag een oude pop nu vermaakt met bruidssluier en voorzien van een bruidsboeket. De familie kwam nog met diverse andere cadeaus, knip en plakspelletjes, acht gulden, drie eitjes, twee zakken appels, en bakker Nienhuis leverde dertig taartjes zonder bon. Bij de Bijenkorf, waar de familie met enige regelmaat kwam, kreeg ze een boek.
Sint Nicolaas ging het gezin ook op 5 december 1942 niet voorbij. Co bracht een half pond boter en een pond suiker bij bakker Nienhuis wat drie speculaaspoppen en vier borstplaatjes opleverde. Er was echter geen boter letter die weelde was voor ‘millioenairs’, die de 25 tot 40 gulden per stuk moesten betalen. Maar goed, van de bovenbuurvrouw kreeg Ton een lei en een knipplaat en Karel een mechanisch poppetje. Weer een ander iemand schonk Karel een pakje en gaf nieuwe lappen om kleren van te maken voor Ton. Drie buurmeisjes, een Sinterklaas en twee Zwarte Pieten, zorgden bij de kinderen verder voor de nodige opwinding. Daags na het Sinterklaasfeest was Ton in de weer met haar nieuwe speelgoed. Om haar heen danste Karel roepend ‘peelen, peelen’, in een kindertaaltje dat door Hendrik ‘bokkespaansch’ werd genoemd. Co was al druk bezig met een nieuwe jurk met borduursel voor Ton.
Voor Hendrik bracht de Sint ook drukke dagen met zich mee. Op lijn 15 inde hij voor het eerst een dagbedrag van boven de honderd gulden. Al op 12 december meldde hij optimistisch de komst van langer wordende dagen. Op Eerste kerstdag, met een kerstboom in de kamer, was het lekker eten van de bruine bonensoep en een goed stuk vlees. Wel somberde Hendrik over haat en nijd achter gesloten gordijnen. Misschien speelde een ruzie over een tabaksbon in de familie daar een rol in. Tweede kerstdag viel het werk ook al niet mee. Een vreemde bestuurder reed niet naar de Molenlaan maar draaide rondjes in Crooswijk waardoor de eindeloos wachtende passagiers Hendrik bijna aanvlogen. Ook op 30 december had Hendrik het op het werk weer moeilijk: bij iedere halte leverden hoofdzakelijk vrouwen complete veldslagen waarbij bloedige verwondingen niet uitbleven.
Niet voor niets verzuchtte Hendrik eind 1942: ‘Het slechtste jaar dat ik heb meegemaakt’.

Tramconducteur in Rotterdam in oorlogstijd #5
Familieleven
Naast het werk waren voor Hendrik zijn gezin, zus Bep en zwager Koos het belangrijkst. Wederzijdse steun leverden buren en vrienden. De moeder van Hendrik lag vaak in bed met hoge koorts en naar later bleek TBC. Het was maar 10 minuten lopen vanaf de Jeruzalemstraat naar de Korte Kade waar beide moeders het portiek deelden. ‘Oma Bloemendaal’ kwam weinig buiten, ze hoorde graag verhalen over de avonturen van de kleinkinderen en stopte de familie soms wat extra geld, bonnen en voedsel toe. De moeder van Co, altijd aangeduid met ‘oma Crum’, liet zich ook niet onbetuigd in gulle giften. Door alle oorlogsellende kwam Hendrik niet toe aan zijn hobby’s. Voor de oorlog gaf hij zweminstructie aan zijn collega’s, en net als zijn vrouw, las hij graag. Zo was hij enthousiast over zijn aankopen bij boekhandel Unger, waar hij ‘Zeegeheimen’ en ‘Hollands glorie’ kocht van de populaire schrijver Jan de Hertog. Co las ‘Geertje’ van Johan de Meester.
Fotograferen deed Hendrik niet meer, halverwege het jaar verkocht hij een toestel voor tachtig gulden. Hij veroorloofde zich de weelde om van het geld o.a. een boek over wiskunde: ‘1 x 1 naar integraal’ te kopen. Co als kostuumnaaister verstelde van alles en bewerkte oud breisel weer tot draagbare nieuwe kleding. Een oude broek van Hendrik werd een trainingspak voor Ton en uit zijn oude badbroek kreeg Karel twee pakjes. De kinderen kregen jasjes uit een stuk mantel van juffrouw Kuipers, een buurvrouw. Co bewerkte een oude mantel van haar schoonmoeder tot een nieuwe voor zichzelf. Op hun vijfjarige trouwdag zette timmerman Knoop de ruiten in hun boekenkast, een omgebouwde radiokast. Enthousiast hield Hendrik het aantal boeken bij.
Distributie
Al voor de oorlog voerde de regering een distributiesysteem in waardoor in geval van nood schaarse producten op de bon verkrijgbaar zouden zijn. Gaande de oorlog kwam alles op de bon en de kwaliteit werd steeds minder. Alles werd vervangen door surrogaat, koffie, thee, chocolade, en jus. Zoutloze boter met laag vetgehalte, veenpiepers, taptemelk en blokkaas gaven weinig vet zodat de mensen een permanent slap gevoel kregen. Dat ‘eeuwige’ hongergevoel begon al in de winter van 1942 op 1943. Beide kinderen aten niettemin goed, en hun ouders zorgden ervoor dat zij, voor zover het eten te verkrijgen was, voldoende aten. Karel moest evengoed meer eten, de arts vond hem veel te mager, wat Hendrik tot de volgende uitspraak bracht: ‘Maar hebben zal hij het, al moet uit de hel gehaald worden’.
De urinoirs waren overvol. Door het gebrek aan vet moesten de mensen veel meer plassen. Wegens zeepgebrek droegen mensen ongewassen kleren. De tram werd overheerst door allerlei verschillende sterke geuren. Tabak was soms samengesteld uit moerasspireabloem en essenblad. De kranten meldden wat op de bonkaarten te verkrijgen viel. Voor zowel winkeliers als consumenten was het een aanhoudende zorg om alles bij te houden. Op den duur kwam er een aparte tabaksbon. Hendrik wijdde eindeloos uit over zijn behoefte aan tabakswaar, alleen al om het constante hongergevoel te verdrijven.[i] Eind januari beschouwde hij minachtend de bestorming van een sigarenzaak, zulks vanwege het aanbod van pakjes sigaretten voor 90 cent: ‘De mensen die de winkelier de pakjes uit handen rukten waren de werklozen die de hele dag overal lopen te snorren naar tabak en eten. Waar ze het geld vandaan halen mag Joost weten’.
Broodroof, het stelen van pakjes brood uit de wagen, was aan de orde van de dag. Begin Januari klaagde hij al over roven en stelen toen hij zijn tas met een lantaarntje in de tram was kwijtgeraakt. Er heerste een ‘gapepidemie’. Na een slechte zomer met een gering groenteaanbod zag Hendrik in september al tegen de winter op. Een aantal groepen in de stad had minder last van deze problemen. Hendrik gaf verbeten af op de middenstand. Slager, bakker, groenteboer en de sigarenbaas konden onderling immers moeiteloos ruilen: ‘Vuile stinkzakken van winkeliers maken volop machtsmisbruik van d’r machtspositie en behandelen hun klanten als oud vuil’.
Rijke inwoners hadden geld om extra bonnen te kopen. Zwarthandelaars hadden tijd genoeg om allerlei handeltjes te drijven. Zijn eigen positie relativeerde hij: ‘Wij hebben nog een bevoorrechte plaats, nog wat brandstof en wat gehamsterde levensmiddelen en er zijn duizenden die dat niet hebben’.
Met de kolenbonnen was het woekeren. Houtblokken, voordelig aangeschaft, brachten enige uitkomst. Hendrik liet zijn schoenen repareren, de zolen werden afgerekend voor een gulden en tien cent per vierkante centimeter. Voor Karel liet hij een 20 kilogram wegende blokkendoos met 332 blokken in zeven en twintig afmetingen maken. Tevreden schreef hij: ‘Voor een jongen om te watertanden en heel wat beter dan al het nep speelgoed’.
De ontwikkeling van de kinderen volgde hij nauwgezet. Begin januari viel Karel met zijn stoeltje tegen een brandende kachel. De linkerkant van zijn gezicht en beide handjes waren lelijk verbrand. Na het aanbrengen van brandzalf haastte Hendrik zich met Karel naar de dokter die alles verbond. Een paar dagen later haalde hij extra verband en zalf, brandgaas kreeg hij als fondspatiënt niet. Na nog een doktersbezoek viel alles gelukkig mee. Gesprekjes met Ton gaf hij weer. Bezig met zijn dagboek: ‘Tonny staat me te helpen met schrijven, ze houdt m’n potlood vast. Ik teken het volgende gesprek op. ‘Zal ik even je handen warmen’? Warm ze maar aan de kachel, ik heb een warm gezicht, voel je dat? Broertje z’n gezicht wordt al aardig beter he? Dag lieverdje, moet ik even een dekentje halen voor hem, voor z’n billetjes, anders wordt z’n billetjes zo koud’. Zulke praatjes houdt ze de hele dag met ‘r hoge piepstemmetje, alleen de r kan ze nog niet goed zeggen’.
Zoontje Karel was aan de beterende hand, het stijve papier om zijn arm was niet meer nodig. Bij de aanmelding van Ton voor de bewaarschool aan de Vredehofweg kon zij meteen blijven. Tons activiteiten werden gemeld. Zij deed in de buurt kleine boodschapjes en ging zelfstandig naar oma. Een zorgzame politieagent bracht haar thuis toen zij verdwaalde. Hij benaderde haar kritisch als ze te veel miauwde: ‘Dat gedrag moet ze afleren’. Met Co sjouwde ze door de stad, ging naar de Bijenkorf om lapjes te halen en ze bevroeg haar moeder waar bepaalde gebouwtjes voor dienden. Op Co’s antwoord “noodwinkels” was haar reactie: ‘Ga daar dan nootjes kopen’.
Karel, vanwege last aan zijn ogen, was voortdurend onder dokterscontrole. Valpartijen, kastjes leeghalen, tegen zijn vader opklimmen, woordontwikkeling het kwam allemaal voorbij. De kinderen moesten vaak braken, ook erg omdat er soms twee maanden geen zeep op de bon te krijgen viel. Er klonk geen enkel verwijt jegens de kinderen die zo vaak ziek waren. De oorlog in de wereld kwam in 1942 bijna niet aan bod maar Hendrik beschreef treffend hoe het geallieerde luchtgeweld de Rotterdamse burgers trof:
‘Deze keer schrijf ik mijn dagboek met van emotie bevende hand. We beleefden 10 minuten geleden een buitengewoon hevige luchtaanval. Het was tussen 20 en 21 uur en duurde ruim drie kwartier. Nog is het luchtalarm, nog sta ik geheel gekleed om met de kinderen te vluchten. Als altijd ril ik van de kou en zijn 2 overjassen, 2 dassen en een warme kachel niet voldoende om dat onaangename gevoel te verdrijven. Co is even buiten om poolshoogte te nemen, gelukkig raakt ze de kluts niet kwijt van angst, zoals zovele vrouwen. We zaten danig in onze piepzak, want de bommen vlogen als hagelstenen door de lucht. Een niet te beschrijven kakofonie van dood en verschrikking. Eerst een oorverdovend gegil en gefluit, dan de inslag dreunend en krakend, de ruiten rinkelen. Daartussen het voortdurend gedonder van de afweerbatterijen, afgewisseld door het blaffen van de mitrailleurs. Als het even stil is hoor je het gezoem van hoogvliegende machines, dan plotseling neemt zo’n kreng een duik en gooit z’n lading uit, het lijkt het aanrollen van de donder, weer gefluit, geblaf, gedonder en geknetter, het lijkt of alles op je dak ploft en toch zitten ze 10 K.M. verder. Om het nog aangenamer te maken gaan de sirenes loeien, een zenuwtergend, angstaanjagend gegil afwisselend hoog en laag. Het is een kakofonie van dood en verschrikking. Het is niet te beschrijven. Telkens doorsta je dezelfde doodsangst als op 14 mei 1940. Toen was het echter klaarlichte dag en kon je vluchten. Nu is het donker en op straat levensgevaarlijk met de neervallende granaatsplinters. Zodat je genoopt bent het noodlot werkeloos af te wachten. Ontlopen is onmogelijk. We nemen wat broomkali om kalm te blijven en dat lukt wel een beetje, we sjouwen wat met de kinderwagen, dekens en kleding en laten de kinderen slapen. Het is beter dat ze zoiets niet meemaken en als ze eenmaal wakker gemaakt zijn slapen ze er later nooit meer doorheen. Helpen doe je ze er ook niet mee want het gevaar dreigt overal. Klaar staan is het enige wat je kunt doen’.[ii]
Achteraf, en op andere momenten, verzuchtte Hendrik: ‘Waarom al die zinloosheid, wat is de bedoeling? We weten het niet en ondergaan het als een onafwendbare natuurramp en toch is het mensenwerk, dood en verwoesting zaaiend door de luimen van een of andere legeraanvoerder. Dit noemt men wel heldendom maar is het iets anders dan het toppunt van lafheid’?
Drie dagen na de bombardementen was het tramverkeer door blindgangers en de sneeuw nog steeds in de war. De misworpen leiden tot 72 doden en 56 gewonden. Vanwege de kou was er weinig ramptoerisme.
Hendrik kwam er niet aan toe om over politiek te schrijven, dat ‘hele gedoe’ interesseerde hem ook niet zo. Processen tegen officieren die NSB’ers hadden neergeschoten tijdens de Meidagen en het fusilleren van Sneevliet en Menist en zes anderen was voor hem het nieuws uit de buitenwereld.[iii] Het was levensgevaarlijk om moppen over Hitler te maken.
Aan het wrede lot van de Joden ging hij voorbij: ‘Met ingang van 2 Mei moeten alle Joden zich op straat met een heel grote ster tonen ‘Jood’. ‘Ik heb er een paar gezien: St, St, mens erger je niet’.[iv] Hij stond stil bij de tweejarige herdenking van het bombardement op 14 mei ‘Het zal wel druk zijn op Crooswijk’.
De maanden die erop volgden verliepen rustig zonder luchtalarm. Zwager Koos huurde zijn fiets een week voor 10 gulden. Hendrik ging nu lopen naar zijn werk, dat bedrag was wel een paar keer lopen waard.
Gebruiksartikelen waren steeds moeilijker te krijgen. Weckflessen waren er niet meer. Een Keulse pot, voor het inzouten van bonen, kostte vijftien gulden. Begin september raakte Hendrik eens te meer gedeprimeerd van weer opkomend hongergevoel. Ton had koorts en Karel bracht een hoop tijd door in bed, waardoor Hendrik verzuchtte: ‘De oorlog veroorzaakt ook zoveel ellende dat je er niet langer tegen opgewassen bent, vooral nu de winter weer in aantocht is. Er is enorm veel onzekerheid vooral wat betreft de voeding van de jongens. Voor mezelf heb ik weinig zorg onverschillig wat er gebeurt’.
Vooral als hij geen eten van de tram kreeg was het honger lijden. Je had een vol weekloon nodig om iets buiten de bonnen te kopen. Co en hij berekenden fl. 22,50 aan vaste lasten kwijt te zijn zodat 10 gulden overbleef om aan groente, fruit, kleren en surrogaten te besteden. De uitbetaling vier gulden voor overwerk (soms niet eens gedaan) was niets anders dan een verkapte loonsverhoging. De shag was tachtig en de thee honderd keer zo duur. Andijvie en boerenkool waren amper te krijgen en dan nog in surrogaatvorm. Hij vertrok naar zijn werk na een droge boterham en een kop warm water zonder suiker. Van uit de tram zag hij aardappelvelden, kool- en bonenvelden die de plaats van de gazons, grasvelden en braakliggende gronden innamen er goed bijliggen. Cynisch merkte hij op: ‘Daarom heeft men het melk, boter en kaasrantsoen verlaagd’.
Vanwege het niet stoken was alles in huis nat, vochtig en beschimmeld vanwege het niet stoken. Er ging geen maand voorbij of Hendrik stond in zijn dagboek stil bij het tergende hongergevoel. Co en hij aten vaak minder om de kinderen aan hun trekken te laten komen. Toch kocht hij een atlasje om de oorlog in Nederlands Oost-Indië te volgen. Zijn neef Karel Bloemendaal was immers in dienst van het KNIL.[v] Wegens aanhoudende moeheid had Hendrik geen zin om te lezen of wat algebra te bestuderen. De berichtgeving over de oorlog bleef intussen gering. Stalingrad, waar al drie maanden om werd gevochten en dat eind oktober nog niet was gevallen, werd door Hendrik in zijn dagboeken slechts twee keer genoemd. Ook over de winst die de Amerikanen toentertijd boekten in Noord-Afrika, lees je bij Hendrik weinig terug.
[i] In 1942 maakte Hendrik 72 aantekeningen over tabak, o.a. de prijzen, de kwaliteit van shag, sigaretten, het bietsen, het cadeau krijgen van vrienden, familie, trampassagiers, voorraden, ruilen tegen broodbonnen, ruilen voor gort voor zijn zoon Karel, de prijs van een pakje sigarettenpapier van 6 cent nu 24 cent, het in tweeen knippen van een sigaret. Talloze bloemrijke beschrijvingen zoals 26 november: Ik loop de hele week al op fijngeknipte sigaren te roken zoals gedroogde boerenkool en andijvie maar het smaakt zo afgrijselijk smerig dat ik een haaltje neem en het dan weggooi’.
[ii] Dagboek, 28 januari 1942.
[iii] https://nl.wikipedia.org, Abraham Menist (1896-1942) en Henk Sneevliet(1883-1942) waren leden van de RSAP (Revolutionair Socialistische Arbeiders Partij). Met zes anderen als verzetsstrijders vermoord in april 1942 in Kamp Amersfoort.
[iv] Van den Toorn, 96,97 beschrijft het lot van de Joodse tramconducteurs en de bedenkelijke rol van J.H. Rosman (1909-2000).
[v]https://nl.wikipedia.org, Het Koninklijk Nederlandsch-Indische Leger was het Nederlandsche leger in de voormalige kolonie Nederlands-Indie.

Tramconducteur in Rotterdam in oorlogstijd #4
Het trambedrijf: ‘Werken als een paard en honger lijden tot je zwart ziet’.
Na de zomervakantie draaide Hendrik vanaf juli wisselende diensten. ’s Ochtends om 4 uur op, dienst tot 2 uur ’s middags waarna hij om half 3 doodmoe thuiskwam. Of om half 9 ’s ochtends aanwezig en dan om half twaalf ’s avonds thuis met een schafttijd van 13.30 tot 15.30.
Op 19 juli haalden de Duitsers toen alle fietsenstallingen leeg wat leidde tot overvolle trams waarin mensen betaling ontdoken en kwaad werden als ze door Hendrik werden betrapt. Wegens futiliteiten, althans volgens Hendrik, schorste directie het personeel. Hendrik verzuchtte: ‘Wat een rotwinter en een pest zomer’. Kort daarna, op dertig juli, meldde hij het afvoeren van talloze Joden, waarna het rumoerig werd in de stad. ’s Middags werd er zelfs geschoten.
De aanslag van het verzet, 15 augustus op het spoorwegviaduct over de Binnenrotte om een treinwagon met Duitse soldaten te laten ontsporen leidde tot harde strafmaatregelen tegen de Rotterdamse bevolking. Om tien uur moest de bevolking binnen zijn en vanaf negen uur reden er geen trams meer. Eerst werden villabewoners opgeroepen later gevolgd door mannen uit heel Rotterdam om wacht te lopen bij de brug. Hendrik meldde het directe gevolg van de aanslag die leidde tot de executie van vijf onschuldige gijzelaars.[i] Na een aanslag op een zender korte tijd later, luidde Hendriks commentaar: ‘Al die flauwekul kost aan een hoop gijzelaars het leven’.
Voor Hendrik was de strafmaatregel ook prettig, want hij was elke avond om half negen thuis. 17 september was dat voordeel weer voorbij, omdat de trams vanaf toen weer tot 11 uur in de avond mochten rijden. Wegens stroombesparing werden er die maand tegelijkertijd ook lijnen opgeheven, en vervielen er trams. De wagens waren daardoor afgeladen en ’s avonds moesten de trams weer worden verduisterd. Hendrik zag mensen sjouwen met verduisteringsmateriaal. Hendrik raakte op zijn fiets een keer het spoor totaal bijster. Er was ook veel veranderd: ‘Overal zijn nieuwe stukken weg geheel afgewerkt met trottoirs, rails, bovenleiding en riolering. Je hebt geen houvast meer aan het oude stadsbeeld dat is niet meer te vinden terwijl die brede nieuwe wegen en straten zo doelloos door elkaar slingeren dat oriëntatie glad onmogelijk wordt. Er komt geen sterveling want er is geen huis te bekennen en alles loopt dood in het puin terwijl die brede nieuw wegen en straten doelloos door elkaar slingeren’.
Van uit de tram zag hij gladde puinvelden, diepe werkputten en telkens werd er weer een traject verlegd of een nieuw lijntje aangelegd. Eind september verdween het, volgens Hendrik, het meest ingewikkelde tariefsysteem ooit door een trambedrijf ingevoerd. Het controleren was zo arbeidsintensief dat de helft van de passagiers te weinig of helemaal niets betaalde. Bij het tariefstelsel kostte een kort traject minder dan een lang traject. De conducteur verkocht veel verschillende kaartjes en moest ook nog in de gaten houden wie waar was ingestapt. Drie kaartenboekjes vervingen voortaan veertien boekjes. Het rijden zonder lantaarn in het pikkedonker, met alleen in een van de balkonlampen een rond gaatje van een halve centimeter wit licht (en de rest van de tram in diepdonker blauw licht) maakte controleren in overvolle wagens nog altijd moeilijk, zodat nu, op deze manier ongeveer de helft van de passagiers weg liep zonder te betalen. Na het ontslag van directeur Dr. Ir. J.G.J.C. Nieuwenhuis volgde de benoeming per 1 november van directeur Ir. G.O. Boom. In feite maakte de eerder benoemde sociale voorman de NSB’er J.H. Rosman, een beschermeling van de NSB-burgemeester Müller, de dienst uit. Op hem richtte Hendrik zijn kritiek. De heer Rosman bracht ‘de nieuwe orde’, een reglement ter grootte van een bibliotheek’. [ii] Uitvoerig beschreef hij de directie: ‘Zij zagen het personeel als een stelletje onopgevoede rekels die eens geducht onder handen moeten worden genomen. Vroeger schetsten journalisten de tramconducteur als een gemoedelijk ambtenaartje die overal over meepraatte en rondweg zijn mening kon zeggen over de onderwerpen van de dag zonder dat men hem zijn familiaire uitdrukkingen kwalijk nam. Deze schijnt nu omgevormd te moeten worden in een model saluerende, correct sprekende inlichtingen automaat die zijn ambtelijke plichten met ambtelijke nauwkeurigheid uitvoert. Verschillende opmerkingen van de bazen (o nee ik moet zeggen chefs) beginnen in die richting te wijzen. We zullen zien waar dit op uit draait. Ons reglement dat wemelt van instructies omtrent gedrag en plichten is tot nu toe altijd door ons opgevat met dezelfde nauwkeurigheid waarmee de ‘heeren’ onze rechten ten uitvoer brachten. Als de leidsels aan de kant van de plichten moeten worden aangetrokken zal men ook aan de kant van het recht moeten trekken want anders gaat het paard zijn kop scheef en loopt het ambtelijk wagentje uit zijn spoor’.
In zeven dagen zeventig uur werken. Het werd Hendrik begin november te zwaar en komend uit de remise verloor hij op de fiets zijn evenwicht. Hij kon amper meer lopen en ging met de tram naar huis. De artsen bij de GGD schreven broom voor vanwege een nerveuze storing. Hij werd bij de voedseluitdeling ingezet van negen tot twaalf uur en van half drie tot vijf. Alle grote bedrijven voedden de mensen bij. In het abattoir op de Honingerdijk verschaften zestien grote stoomketels mensen duizenden liters voedsel.
Als enig pluspunt schafte de nieuwe directie het dragen van nummers op hun kraag af. Het trampersoneel pulkte de nummers er meteen af. Trampassagiers konden nu niet meer zo gemakkelijk bij de directie klachten indienen. De vernieuwde, verbouwde remise in Kralingen was een hele verbetering. Het was een groot pakhuis met een prachtig gemeubileerd dienstlokaal. Een tegenvaller was dan weer afschaffen van de kuipbaden in het Oostelijk zwembad, waarvan Hendrik op zijn vrije dag of na een lange dienst van genoot. Het verwarmde water vereiste te veel stroom.
Na lichte diensten ging hij eind november weer volledig aan het werk. Het was en bleef zwaar werk, en toen hijzelf op een vrije dag meereed beschreef hij het passagiersgedrag als volgt: ‘Dan zie je eigenlijk pas goed wat het publiek is, als er een volle wagen aankomt (en anders zie je niet meer) zijn het net wilde beesten, ze stompen en slaan en mishandelen elkaar om maar een eindje mee te mogen rijden. Hoe ik het de hele dag uithou in zo’n beestenkooi is me een raadsel’.
Een intimidatiepoging om hem lid te maken van het Nederlands Arbeidsfront liep op niets uit.[iii] Een onder zijn neus gedrukt formulier weigerde hij te tekenen. Fel gaf hij af op de kankerpitten van de NSB. De benoeming van Mussert tot leider van Nederland zou volgens hem geen verandering brengen: ‘Duitsland blijft het zaakje regelen’. Aan het eind van het jaar was gratificatie van het gemeentepersoneel veelvuldig onderwerp van gesprek. Het politiepersoneel ontving 100 gulden, het rijdend RET-personeel kreeg 25 gulden, anderen zo maar een beetje geld, weer anderen vrije dagen. Hendrik vroeg zich af waarom niet iedereen hetzelfde kreeg. Voor de kinderbijslag moest je een soort goocheltruc toepassen. Vanaf november zou hij fl. 3,50 per week extra krijgen. Hendrik veroordeelde dat fokpremiesysteem waarbij een vader met tien kinderen beneden de 21 jaar twee derde meer zou verdienen dan een vrijgezel voor hetzelfde werk.
Het jaarverslag van de RET meldde voor het eerst weer eens winst sinds 1927. Het vervoer was met liefst 40% gestegen, oftewel van 86 tot 123 miljoen reizigers; 37 miljoen reizigers meer dan in 1941. Het was reden een feestsigaar op te steken (zij het dan niet zo’n beste). Het rijdend personeel, dat bovenmenselijke prestaties heeft geleverd, deelt mee in de winst in de vorm van een welkome kerstgratificatie van 25 gulden.[iv] Hendrik had de drie dagen ervoor geen tijd gehad om in zijn dagboek te pennen, en schreef uiteindelijk: ‘Ik ben onderhand zo moe als een hond want ik heb al zeventig uur gemaakt van de week, je kan zo echt merken dat nu de heilstaat op komst is. Werken als een paard en honger lijden dat je zwart ziet’.
[i] J.L. van der Pauw, Rotterdam in de tweede wereldoorlog, (Rotterdam 2006), 344-350, ‘De aanslag op het luchtspoor’.
[ii] Maurits van den Toorn, RET, Anderhalf eeuw Rotterdam en openbaar vervoer, Boom 2018, p.95, 3 juli 1942, benoeming J.H. Rosman, 17 juli verlof 1942 directeur Dr. Ir. J.G.J.C. Nieuwenhuis, opvolger Ir.G.O. Boom, eervol ontslag Nieuwenhuis 1 november 1942.
[iii] https://nl. wikipedia.org, Het Nederlandsch Arbeidsfront (NAF) was een nationaalsocialistische vakcentrale opgericht op 30 april 1942 bij een decreet door rijkscommissaris Seyss-Inquart. Daags erop werden andere vakcentrales en andere vakbonden opgeheven.
[iv] F.J. van Zonneveld, Rotterdam en z’n Tram. Het tot stand komen en de ontwikkeling van het Rotterdams tram en autobedrijf 1868-1968, 132

Tramconducteur in Rotterdam in oorlogstijd #3
Iedere week van verschijning van de Oud Rotterdammer, dus om de twee weken, publiceren we op deze website een aflevering van het feuilleton ‘Tramconducteur in Rotterdam in oorlogstijd’. Het feuilleton is een initiatief van Jet Rijlaarsdam en haar zonen. Deze keer: het einde van de winter en de zomervakantie in oorlogstijd.
Eind maart was de winter dan eindelijk voorbij. Vanwege het voorjaar gingen de mensen meer op stap en de trams raakten weer overvol. Passagiers hingen aan de wagen waardoor Hendrik geregeld bekeuringen kreeg. Het voorjaar viel al met al niet mee. Na de sneeuw en het ijs joeg nu de wind over de Rotterdamse vlakten. Op de Coolsingel raakte een wissel buiten dienst en zeven man moesten hard werken om de andere wissels zandvrij te houden. 28 maart bezocht Anton Mussert Rotterdam. Een politiekorps, de nodige motorrijders en twee jagertjes in de lucht bewaakten de leider van de NSB. Alles was afgezet en de tram mocht niet rijden. Kleine lichtpuntjes in de lente waren voor Hendrik de krokussen, het klein hoefblad, sneeuwklokjes in het park Rozenburg en de prachtige gazons en de bloeiende Japanse kers in Hillegersberg.
Halverwege juni kwam er voor tramconducteurs een nieuwe dienstregeling. Zeven dagen werken en de achtste dag vrij leverde een werkdag op van negen uur. De lonen zouden hoger worden maar Hendrik voorspelde meer ziekte-uitval. Zijn gezegde over slecht geregelde zaken luidde: ‘Het is melken in een mandje’. De diensten bleven intussen even zware poeiers. De stemming bij Jan Publiek in de tram was zomer 1942 beneden nul. Onder meer vanwege het verlaagde aardappelrantsoen, werd er allerwege kwaadaardig gefoeterd. Het loon in januari bedroeg nog fl. 28,68 werd nu fl. 32,43 voor een 54-urige werkweek.
De zomervakantie
Vlak voor de zomervakantie verzuchtte Hendrik: ‘Mijn vader had het aan het einde van de eeuw beter. Toch was hij ook conducteur bij hetzelfde bedrijf, terwijl de omstandigheden waaronder in die tijd werden gewerkt als middeleeuws golden’.
Dochter Tonny (meestal Ton genoemd) ging uit logeren. Zij mocht naar kennissen in Ouddorp, voorzien van een suikerbon. Haar resterende bonnen leverden voor de achtergebleven drie meer eten op. Uitstapjes volgden, een tochtje met de Lekboot naar Schoonhoven en met de trein naar Driebergen. Met Karel in een kinderwagen achter aan de fiets gingen ze naar een voorstelling van circus Hagenbeek en naar Diergaarde Blijdorp. Thuis schilderde Hendrik met zus Bep intussen knopen. Met een speld erachter bevestigd kon zij die als aardige broches verkopen. Een vakantie dag was Hendrik kwijt aan de was en het halen van formulieren bij Stadion Feijenoord voor de aanvraag van twee schoenenbonnen. Co en Hendrik misten Ton enorm, werden ongerust omdat er maar geen bericht kwam zodat Co de dagen aftelde tot haar terugkomst. Na zes weken Ouddorp vermaakte zij haar ouders bij thuiskomst met haar Ouddorps dialect dat daarna weer wegsleet, om alleen in haar dromen nog terug te komen. Hendrik genoot van de hele vakantie, alleen had hij meer te eten gewenst.
(Wordt vervolgd)
Samenstelling: Jet van Herwaarden

Tramconducteur in Rotterdam in oorlogstijd #2
Iedere week van verschijning van de Oud Rotterdammer, dus om de twee weken, publiceren we op deze website een aflevering van het feuilleton ‘Tramconducteur in Rotterdam in oorlogstijd’. Het feuilleton is een initiatief van Jet Rijlaarsdam en haar zonen. Deze keer: 1942: ‘De strengste winter sinds 140 jaar’
‘De wind blijft maar Oost dus er is nog geen verandering te wachten. Ik sta twee truien hoog in mijn kraag te ploeteren in tot het uiterst volgeladen wagens als het dan eens een ogenblik minder druk is weet je niet waar je kruipen moet van de kou’.
De winter van 1942, een van de koudste van de twintigste eeuw, maakte het leven zwaar. Bevroren kanalen en rivieren lieten het vervoer van aardappelen, kolen en ander voedsel niet toe. Wintergroenten zoals boerenkool, spruiten, waren niet te krijgen. Ook het tramverkeer ondervond veel hinder. Bij het personeel was grote uitval door ziekte. Lange diensten, en Hendrik moest door sneeuw, ijs, en over het ijs fietsen om de remise te bereiken. Fietsen werd onmogelijk door opgehoopte sneeuw die langzamerhand in ijsbergen veranderde. Hij baaide na negen uur dienst + 20 km op zijn klompen door de sneeuw.[i] Thuis werkt hij zijn dagboek bij en ging om negen uur naar bed. Om de volgende dag niet te laat op zijn werk te komen, moest hij dan alweer om 3.30 op. ‘Het is gewoon beestenwerk’, aldus Hendrik in zijn dagboek.
Halverwege januari (Hendrik had ontbeten met vijf boterhammetjes met wat chocolade-smeersel als ontbijt), ontspoorde zijn bijwagen ‘s ochtends om acht uur bij de Eendrachtsweg. De motorwagen stond twintig meter verder stil Geen van de vijftig passagiers raakte gewond. Hendrik, was enorm geschrokken en werd door een collega bij dokter Van der Perk gebracht die hem broom en een kopje echte thee verstrekte.[ii] Om twaalf uur hervatte Hendrik in Delfshaven zijn dienst. Het personeelstekort trachtte de RET op te vangen door bij inlevering van vrije dagen het personeel met extra geld te belonen. Hendrik had zijn vrije dagen hard nodig. Na vijf dagen werken kwam hij afgepeigerd thuis:
‘Toch vrij vandaag, gelukkig maar want ik was doodop, lichamelijk ging het nog wel, maar geestelijk was ik volkomen uitgeput. Vijf dagen zoveel kou trotseren onder de slechtst denkbare omstandigheden is meer geweest dan ik kon verdragen. Gisteravond een inzinking, ik kon de kou niet meer verdragen en ben met m’n jas aan in bed gekropen. Ik was zo volkomen leeg dat ik me een kwartier lang niet kon verroeren, ik heb slecht geslapen’.
Op zijn vrije dag nam hij vaak een kuipbad en hielp hij zijn vrouw Co met klusjes. ’s Avonds bij de kachel was het goed uit te houden en hij constateerde hoezeer een vrije dag hem opknapte. Collega’s lieten zo’n vrije dag aan zich voorbijgaan om extra geld te verdienen. Hij begreep deze zucht naar geld van zijn collega’s niet, noodsituaties daargelaten. ‘Ik begrijp tenminste niet hoe iemand zo’n geldhonger kan hebben dat hij zo’n kostelijke dag verkwanselt voor een paar zilverlingen en dan krijgt hij nog papiergeld ook’.
Het negatieve benoemen van papiergeld hing waarschijnlijk samen met de invoer van de zinken munten van 25/10/5/ 2 1/2 en 1 cent. Halve stuivers, stuivers van nikkel en zilveren kwartjes en dubbeltjes waren intussen verdwenen. De diensten (door Hendrik betiteld als poeiers) op de tram waren lang en zwaar, negen of tien uur dienst achtereen zonder schafttijd was eerder regel dan uitzondering. Bestuurders kwamen in die tijd soms niet opdagen zodat je anderhalf a twee uur zat te wachten op hun komst. Tijdens een dienst van ruim 10 uur en drie kwartier raakte voor Hendrik alles in de knoop:
‘Bij iedere halte staan drommen mensen te wachten en als er dan dikwijls pas na een half uur of nog langer een tram komt is hij vol, veel voller dan een blik sardientjes, toch wordt hij bestormd en hierbij gebeuren meermalen ernstige ongelukken’. Een keer zag hij hoe bij zo’n bestorming een vrouw onder de voet werd gelopen en daarbij ernstig gewond raakte.
Tot in maart hield de kou fel aan. De straten bleven extreem glad: en zonder lappen of sokken om hun voeten kwamen de mensen niet meer normaal vooruit. Hendrik beschreef in zijn dagboek de directe omgeving: ‘De natuur is nog zo dood als een pier, de knoppen aan de bomen willen niet eens dik worden, de vogels houden hun snavels zo dicht als een pot’. De winter hield aan, de lente bleef uit. Sneeuwruimers verwijderden de ijsbergen met bijlen en houwelen: ‘Ik wil geen nabeschouwing houden over deze marteling maar nooit zal deze winter uit mijn geheugen raken’.

